تبديل ٿيندڙ گلوبل الائنمينٽ ۽ پاڪستان

دنيا اڄ هڪ اهڙي دوري تي بيٺي آهي جتي طاقت جو توازن تيزيءَ سان تبديل ٿي رهيو آهي. سوال اهو ناهي ته عالمي نظام تبديل ٿي رهيو آهي يا نه، پر اصل سوال اهو آهي ته هي تبديلي ڪهڙي طرف وڃي رهي آهي ۽ ان ۾ پاڪستان جو ڪردار ڇا ٿي سگهي ٿو؟ يوڪرين ۾ جنگ، تائيوان تي وڌندڙ تڪرار، ۽ وچ اوڀر ۾ جاري عدم استحڪام الڳ الڳ واقعا نه آهن، پر هڪ وڏي عالمي تصوير جي نمايان خصوصيت. سرد جنگ جي پڄاڻيءَ کان پوءِ دنيا جو گهڻو وقت آمريڪي تسلط جي ڇانو هيٺ گذريو. ان دور کي اڪثر ”يوني پولر تحريڪ“ چيو ويندو آهي، جتي عالمي سياست، معيشت ۽ سلامتي جي اهم فيصلن ۾ آمريڪا جو ڪردار غالب هوندو هو، پر هاڻي اهو منظرنامو تيزيءَ سان تبديل ٿي رهيو آهي. چين جي معاشي طاقت، روس جي جاگرافيائي حڪمت عملي ۽ ٻين اڀرندڙ طاقتن هڪ گهڻ قطبي دنيا جو بنياد رکيو آهي جتي طاقت هاڻي هڪ مرڪز ۾ مرڪوز نه آهي پر مختلف علائقن ۽ رياستن ۾ ورهايل آهي. آمريڪا اڃا تائين هڪ وڏي عالمي طاقت آهي، پر ان کي پنهنجي تسلط برقرار رکڻ لاءِ نوان اتحاد ٺاهڻا پوندا آهن. نيٽو جي توسيع، ايشيا ۾ نئين سيڪيورٽي پارٽنرشپ ۽ چين جي وڌندڙ اثر رسوخ کي منهن ڏيڻ لاءِ ڪوششون هن حڪمت عملي جو حصو آهن. ٻئي طرف چين نه رڳو اقتصادي ميدان ۾ پر سفارتي ۽ اسٽريٽجڪ محاذ تي به پنهنجي موجودگي کي مضبوط ڪري رهيو آهي. ”بيلٽ اينڊ روڊ“ جهڙا منصوبا سندس عالمي ويزن جي عڪاسي ڪن ٿا. روس، يوڪرين جي جنگ کان پوء، عالمي سياست کي پيچيده ڪندي، اولهه جي مقابلي ۾ هڪ متبادل بلاڪ ٺاهڻ جي ڪوشش ۾ مصروف آهي. هيءَ نئين ترتيب مختلف تضادن ۾ به ظاهر ٿئي ٿي. يوڪرين جي جنگ اولهه ۽ روس جي وچ ۾ خليج کي وڌيڪ تيز ڪري ڇڏيو آهي، جڏهن ته تائيوان جو مسئلو آمريڪا ۽ چين جي وچ ۾ امڪاني ڇڪتاڻ جو اشارو ڏئي رهيو آهي. وچ اوڀر ۾ پراڪسي جنگيون ان ڳالهه جي نشاني آهن ته وڏيون طاقتون سڌيءَ طرح تڪرار کان پاسو ڪري رهيون آهن ۽ پنهنجن مفادن لاءِ ٻيا ميدان چونڊي رهيون آهن. اهڙيءَ ريت دنيا آهستي آهستي مختلف بلاڪن ۾ ورهائجي رهي آهي. اهڙي ماحول ۾ پاڪستان جو موقف انتهائي اهم پر پيچيده آهي. هڪ طرف ان جي چين سان اسٽريٽجڪ پارٽنرشپ ۽ سي پيڪ جهڙا منصوبا آهن ته ٻئي طرف آمريڪا سان ان جا پراڻا لاڳاپا آهن. تازو سالن ۾ روس سان وڌندڙ لاڳاپا پڻ هڪ نئين طول و عرض کي ظاهر ڪن ٿا. سوال اهو آهي ته ڇا پاڪستان هن بدلجندڙ دنيا ۾ متوازن ۽ آزاد پرڏيهي پاليسي اختيار ڪرڻ جي قابل آهي يا نه؟ هن نئين ورلڊ آرڊر ۾ پاڪستان لاءِ موقعا گهٽ ناهن. جاگرافيائي لحاظ کان پاڪستان هڪ اهڙي نقطي تي واقع آهي جيڪو ايشيا، وچ اوڀر ۽ وچ ايشيا کي ڳنڍي ٿو. جيڪڏهن صحيح حڪمت عملي اختيار ڪئي وڃي ته پاڪستان علائقائي واپار، توانائي منصوبن ۽ ڪوريڊور جو اهم مرڪز بڻجي سگهي ٿو. گهڻ قطبي دنيا پاڪستان کي مختلف طاقتن سان متوازن لاڳاپا قائم ڪري پنهنجي مفادن جو بهتر تحفظ ڪرڻ جو موقعو پڻ فراهم ڪري ٿي. تنهن هوندي به، چيلنجون برابر سنگين آهن. ڪنهن به هڪ عالمي بلاڪ ڏانهن ڇڪڻ پاڪستان لاءِ سفارتي مشڪلاتون پيدا ڪري سگهي ٿو. معاشي ڪمزوري ۽ خارجي انحصار ان جي پاليسي سازي کي محدود ڪري ٿو، جڏهن ته اندروني سياسي عدم استحڪام ۽ پاليسي جي تسلسل جي کوٽ ان جي امڪانن کي متاثر ڪري ٿي. اها به حقيقت آهي ته عالمي سطح تي موثر ڪردار ادا ڪرڻ لاءِ اندروني استحڪام بنيادي شرط آهي. هاڻي وقت اچي ويو آهي ته پاڪستان پنهنجي حڪمت عملي واضح ۽ مستقل بنيادن تي جوڙي. ”سڀن سان لاڳاپا، ڪنهن سان نه“ جي اصول کي رڳو نعرو نه پر عملي پاليسي بنائڻ گهرجي. جيو-سياست کان جيو-اقتصاديات ڏانهن هڪ تبديلي ناگزير آهي، جتي ڌيان پاور گيمز کان هٽي اقتصادي ترقي، واپار ۽ علائقائي رابطي ڏانهن منتقل ٿئي ٿو. پاڪستان وچ ايشيا، خليجي ملڪن، ايران ۽ ترڪي سان پنهنجا لاڳاپا مضبوط ڪري پنهنجي پوزيشن کي مضبوط ڪري سگهي ٿو. اهو به ضروري آهي ته پاڪستان ماضي جي ”فرنٽ لائن اسٽيٽ“ واري پاليسي مان سکي. عارضي فائدن لاءِ هڪ واحد طاقت جي مڪمل وابستگي ڊگهي مدت جي نقصان جو سبب بڻجي سگهي ٿي. هڪ آزاد پرڏيهي پاليسي تڏهن ئي ممڪن آهي جڏهن ملڪي سطح تي سياسي استحڪام، معاشي خود انحصاري ۽ ادارتي هم آهنگي هجي. بدلجندڙ دنيا ۾، جيڪي قومون ڪامياب ٿين ٿيون، اهي ئي آهن جيڪي پنهنجون ترجيحون پاڻ مقرر ڪن ٿيون، نه ڪي ٻين جي ايجنڊا تي عمل ڪندي. هي پاڪستان لاءِ فيصلو ڪندڙ لمحو آهي. جيڪڏهن هو ان موقعي کي هوشياريءَ سان استعمال ڪري ته نه رڳو پنهنجي اندروني مسئلن تي قابو پائي سگهي ٿو پر عالمي سطح تي به باوقار ۽ اثرائتو ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. ٻي صورت ۾، بدلجندڙ عالمي ترتيب ۾ هميشه پوئتي رهجي وڃڻ جو خطرو رهندو.



Source link